ÇİZGİ ROMAN TARİHİNDE
PSİKOLOJİ ALANININ İLKLERİNDEN

PSYCHOANALYSİS

Hazırlayan: eankara

Tematik konularla ilgili yazılardan keyif alan okurlarımız için çoktandır aklımda olan bir konu vardı ; ‘’ Psikoloji ‘’ !
Günümüzden ya da geçmişten, psikoloji konusunu ele alan, özellikle yabancı dilde yayınlanmış çok sayıda çizgi roman bulunuyor.

İlk aklıma gelenler ;
Psychology ( Grady Klein , Danny Oppenheimer ) , Psychologix ( Grady Klein , Danny Oppenheimer ), The Psychology of Persuasion ( İknanın Psikolojisi – Robert B. Caldini ) , Couch Fiction: A Graphic Tale of Psychotherapy ( Kanepe Kurgusu: Psikoterapinin Grafik Hikayesi – Philippa Perry ) , Superman on the Couch ( Superman Kanapede – Danny Fingerouth ) , Freud ( Corinne Maier, Anne Simon ) , Psychology for Beginners ( Yeni Başlayanlar İçin Psikoloji – Usborne Publishing ) , Der Psycho-Comic: Die Klassiker der Psychologie ( Psiko Çizgi Roman: Psikolojinin Klasikleri – Christine Goerigk, Franziska Schmithüsen ) gibi nitelikli çizgi romanlar. Hepsini de okumayı öneririm.

Ayrıca, tarihsel süreç içinde aynı konuyu işleyen, el kitabı kıvamındaki kitapları da bu listeye ekleyebiliriz. Örneğin, Manuale di psicologia del fumetto ( Çizgi romanda psikolojinin el kitabı – Marco Minelli ) , L’incroyable histoire de la psychologie ( Psikolojinin İnanılmaz Tarihi – Jean-François Marmion , Pascal Magnat ) , Manga Psycho ( Manga ve animenin kısa psikolojik rehberi – Beatrice Milletre ) gibi.
Liste farklı eserlerle uzatılabilir. Ancak adları görülen tüm bu eserler, ‘’ Psikoloji ‘’ konusunu özel olarak işleyen çizgi romanlar. Yoksa, insanoğlunun bulunduğu yerdeki olayları psikolojiden arındırmak söz konusu olmayacağı için, çizgi romanların tamamına yakınını , bu listeye rahatlıkla dahil etmek mümkün !
Bu yazının konusu olan çizgi roman serisi, yukarıdaki eserlerden farklı, oldukça ilginç ve garip özellikleri barındırıyor. Ama önce, Tıp dünyası ve Psikoloji konularıyla çizgi roman sanatının ilişkilerine kısaca değinelim.

Doktorlar, Psikoloji ve Çizgi Roman
Tarihçi ve çizgi roman destekçisi Paul Gravett , doktorların uzun zamandır çizgi romanlarda rol aldığını söyledi. “Çıkıp gelen ilklerden biri, Amerikan gazetelerinde yayınlanan, uzun soluklu, süreklilik arz eden, günlük serilerden biri olan Rex Morgan, MD idi.” 1948’de psikiyatrist Nicolas P. Dallis tarafından Dal Curtis takma adıyla yaratıldı.

1950’lerde doktorları konu alan çizgi romanlar görülmeye başlandı. 1950’lili yılarda bir başka alan daha popüler oluyordu; Psikoloji. Tanınmış bilim adamı Sigmund Freud, yaşamı boyunca yurtdışında, hayatının büyük bölümünü Viyana’da geçirip çalıştığından çok daha iyi tanındı ve saygı gördü. Özellikle Amerika’da 1909’da coşkuyla karşılanarak kutlandı. Teorileri, II. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’de kitlesel bir fenomen haline geldi.

Newsweek’in Freud’un  150. doğum gününde yapılan açıklamaya göre; “1950’lerde analiz bir statü sembolü ve gelişmişliğin bir işaretiydi, günümüz toplumunda kozmetik cerrahiyle doldurulan bir roldü.” Belki de “bastırılmış” 1950’ler, çizgi romanlarda “Psikanaliz”in ortaya çıkması için mükemmel bir dönemdi.
1955’te, çizgi romanlar için artık yeni bir alan açılıyordu. O zamana kadar hiçbir çizgi roman, tıp mesleği ve psikanalizle ciddi ve gerçekçi bir şekilde ilgilenmemişti. İşte bu yılda çizgi roman sanatı, 1950’lerin Amerika’sında doktorlara karşı duyulan saygı duygusuna – hayranlığa varan bir saygıya – ve yeni tıp alanlarının mucizevi tedaviler getirebileceği umuduna dokunmaya başladı. Nitekim, inceleyeceğimiz çizgi roman, bu sanatın konuyla ilgili kilometre taşlarından , ilklerinden . Seri okurlarına, adından da anlaşılacağı gibi ‘’ Psikanaliz ‘’ dünyasının kapılarını açıyor.

Psikanaliz
Nevrozun genel bir tanımını yapacak olursak: Sinir sisteminde organik bir bozukluk olmaksızın, çevresel stresler ve şuuraltındaki çözüme kavuşmamış his, dürtü ve düşüncelerin yarattığı, kişinin kendi dışındaki dünya hakkında sebepsiz yere şiddetli korkulara kapılmasına, olmadık fikirlere saplanmasına, başka insanlarla ilişkilerinde huzursuzlaşmasına ve çoğu kez vücudunda çeşitli hastalıkların bulunduğu duygusuna kapılmasına yol açan psikoza oranla daha hafif ruhsal bozukluk olduğunu söyleyebiliriz. 

Nevroz psikoloji ile alakalı hemen her kitapta karşımıza çıkan bir terimdir. Kaynaklara baktığımızda bazı yerlerde psikonevroz olarak karşımıza çıkan terim de yine nevrozla eş anlamlıdır. Bu terim aslında sözcük anlamı açısından bakıldığında bir anlamı yoktur. Özellikle 19.yy başlarında  nevroz terimi bedendeki sinirlerin organik ya da işlevsel hastalığını karşısında kullanılırdı. Ancak zamanla terimsel kullanımında farklılaşmalar meydana geldi aynı yüzyılda özellikle Janet, Breur ve Freud nevroz anlayışına büyük katkılarda bulundular. Aslında nevroz terimi uzunca bir süre kişinin organik bir anormalliği olmaksızın mutsuz ve depresif bir ruh hali içinde bulunduğunu belirtmek için kullanıldı. Ancak günümüzde nevroz terimi psikiyatride çok fazla kullanılmamaktadır. ( * )

Freud psikanalizinin tedavi yönü, psikopatolojinin sınırları içine giren ve hasta doktor ilişkisine dayanan bir konuşma tedavisidir. Freud’e göre cinsel istek ve arzuların göstergesi olan libidonun çeşitli nedenlerle baskı altına alınması anksiete nevrozunu doğurur ki, bu da tüm nörotik reaksiyonların çekirdeği sayılmaktadır. Freud, en çok bu iddialar yüzünden eleştirilmiştir. C.G.Jung ve Muhammed Kutub, Freud’u en çok eleştiriye tabi tutan bilginlerdir. ( ** )

Freud’un kendisi de ; psikoloji alanında çok önemli kişiler olan Alfred Adler ve de Jung’a yönelik bir dizi eleştiri yazarak, geliştirdikleri analitik ve bireysel psikoloji dallarının psikanaliz biçimleri olduğunu kesinlikle reddetmiştir. ( *** )
Bütün bu açıklamaların , inceleme konumuz olan çizgi roman serisi için bir anlamı var. Zira , çizgi romanın adı bir bilim dalını temsil ediyor;
‘’ Psychoanalysis ‘’ yani ‘’ Psikanaliz ‘’. Kısaca belirtmek gerekirse, kişilerin yaşadığı ruhsal sorunlar, psikolojik rahatsızlıklar ve kendi içlerindeki ruhsal arayış süreçlerinin tedavi konusu, bu bilim dalının ilgi odağı.

Psychoanalysis Çizgi Romanı
1955’in başında, gerçek korku çizgi romanlarının yayınlanması imkansız hale geldiğinde EC, ‘’ New Direction ‘’ çizgi romanlarını başlattı. Bunlardan belki de en ilginci , ‘’ Psychoanalysis ‘’ idi . Çizgi romanın editörlerinin açıklamaları ile konuya başlayalım. Bu çizgi roman için şunları yazmışlar ;
“Bu dergi şu ana kadarki en zor ve devrim niteliğindeki yaratıcı çabamız. Çizgi roman formatı aracılığıyla, insanların psikanaliz bilimi aracılığıyla iç huzuru bulma biçimini grafiksel ve dramatik bir şekilde tasvir etmeye çalışacağız.”

Görüldüğü gibi açıklama bir hayli ilginç ! Ama , daha da garip olan şey bu serinin başına gelenler. Eser, ‘’ Çizgi Roman Kod Otoritesi ‘’ tarafından onaylandı, ancak gazete bayileri tezgahlarında sergilemek istemediler .Tirajın zayıf olması nedeniyle EC, tüm ‘’ New Direction ’’ çizgi romanlarını yayınlamayı bırakmak zorunda kalmıştı. Bu yüzden, yayın yalnızca dört sayı sürdü !

Ekim 1999 ile Ocak 2000 arasında yayıncı Russ Cochran ( Gemstone Publishing ile işbirliği içinde ) kitabın dört ayrı sayısını yeniden bastı.  Bu tam baskı daha sonra tek bir ciltli olarak  EC Annual’de kapaklar dahil olmak üzere bir kez daha basılmış oldu . 

Daha sonra, Dark Horse firması, Psychoanalysis‘i 2020’de EC Arşivleri serisinin bir parçası olarak yeniden bastı . ( Şu anda net sitelerine bakıldığında, bu baskının da tükendiği görülüyor ! )
Görülen yoğun talep üzerine, sayfalar günlük çizgi roman formatı için yeniden biçimlendirildi, ancak hiçbir zaman yayınlanma şansı olmadı.
Ayrıca  Psychoanalysis , NBC Tonight şovunun bir parçası olarak yayınlanan iki dramatik bölüme uyarlandı .

Eserin Sanatçıları
Künyeye bakıldığında, kadroda bulunan sanatçılar şunlar ;

Yazarlar : Çoğu kaynaklarda sadece Daniel Keyes adı geçmesine rağmen, yazar kadrosunun aslında iki kişiden oluştuğu görülüyor. Daniel Keyes ve Robert Bernstein .

Çizer : Jack Kamen
Renklendirme : Marie Severin ( Bazı kaynaklara bakıldığında Carlos Badilla adı geçiyor. )

İki ayda bir çıkan çizgi romanın, William Gaines tarafından yayınlandığı ve Al Feldstein tarafından editörlüğünün yapıldığı görülüyor. Yani, 1950’lerin efsanevi EC kadrosu var karşımızda !

Daniel Keyes ( Yazar )
Yazarımız, Hugo ödüllü kısa öyküsü ve Nebula ödüllü romanı  ‘’ Flowers for Algernon ‘’ ( Algernon’a Çiçekler ) ile tanınan bir Amerikalı. Daniel Keyes, 17 yaşındayken gemi kaptanı olarak ABD Denizcilik Servisi’ne katıldı. Brooklyn College’dan psikoloji alanında lisans derecesi alıyor. Moda fotoğrafçılığında (bir fotoğraf stüdyosunda ortak) bir süre çalıştıktan sonra, gündüzleri New York kamu okullarında İngilizce öğretirken ve hafta sonları yazarken geceleri İngiliz ve Amerikan edebiyatı alanında yüksek lisans derecesi alıyor.

30 ülkede yayınlanan ünlü romanı ‘’ Flowers for Algernon ‘’ film ve müzikallere de konu oluyor.
Doğal olarak , Keyes’in çizgi romanımızdaki psikolojik yaklaşımlarında, uzun yıllar aldığı ‘’ psikoloji ‘’ eğitiminin de yararı bulunuyor.

Robert Bernstein ( Yazar )
Amerikalı çizgi roman ve oyun yazarı ; Long Island’da 15 yıl boyunca sahnelenen Island Concert Hall resital serisinin kurucusu olarak biliniyor. Sanatçının Psychoanalaysis projesine desteği, EC firmasının bu projeye verdiği önemi gösteriyor.

Jack Kamen ( Çizer )
Korku ve gerilim hikayelerinde mükemmellik gösteren sade, sade tarzıyla tanınan Jack Kamen, bir EC çizeriydi.
Kamen , 2002’de illustrator Ken Smith’ e şunları söylemiş ;
‘’ Al’in ( Feldstein ) evine gider ,senaryoyu okurdum veya işimi tekrar mürekkeple yazdırırdım. Sadece çok özel günlerde ofise gitmem gerekirdi. Çünkü içeri girmek için bir gün kaybedersiniz. Ben hiç gün kaybetmedim. Alanda ödedikleri en yüksek ücreti alıyordum ve editör benim iyi bir dostumdu. Bundan daha iyi bir şey olamaz!”

EC’de son dönem çizgi romanlarının başarısızlığının ardından büyük çapta düşüş yaşanınca, Kamen reklamcılık alanında başarılarını sürdürmüştür.
Çocuk kitapları yazarı Tom Palmer , Kamen hakkında şunları söylüyor;

‘’ Jack Kamen ile, New York Times’ın Pazar günkü sayısında, NYC’de 40. ve Madison Bulvarı’nda bulunan küçük bir reklam sanat stüdyosunun serbest çalışan bir pano sanatçısı aradığı bir ilana cevap vererek tanıştım. Stüdyoya bir röportaj için vardığımda ve Jack ile tanıştığımda, onunla çizgi romanlar hakkında konuşmaya daldım ve neredeyse röportajını mahvediyordum. Jack, stüdyoda serbest sanatçı olarak müşterileri ve yer aldığı stüdyo için çizimler yapıyordu. Jack, EC Comics’i ve alanı on yıl önce bırakmış ve reklam sanatında çok sağlam bir kariyer inşa etmişti. ‘’

Jack Kamen’in oğlu Dave Kamen, yazar David Friedman ile 2018 yılında yaptığı röportajda , babasını şöyle anlatmış ;

‘’ Babamın olağanüstü bir sanatçı olduğunu söylemem lazım. Birine öğretemeyeceğiniz bir yetenek ve armağanla doğdu. Sanatçılar sanatçı olarak doğarlar, Fizikçiler ise eğitilirler. Ben, düz bir çizgi bile çizemem. Hiçbir sanatsal yeteneğim yok. Bir noktada bunu babama söyledim , bana – Aslında Dean, bence sen ve ben birbirimize çok benziyoruz. İkimiz de bir şeyler yaratıyoruz. Sadece farklı araçlar kullanıyoruz. – demiştir. ‘’

Marie Severin ( Renklendirme )
1950’lerde EC , 1959’da ise Marvel firması için çalışmaya başlayan Severin, çizer ve renklendirme sanatçısı olarak görev yapmıştır. 1977 Star Wars serisinin birkaç sayısına ve Droids ve Ewoks sayılarına katkıda bulundu .
Severin, 2018 yılında yazar Steven Ringgenberg’e yaptığı açıklamada Jack Kamen için şunları söylemiş ;
‘’ O bir adamdı. EC’de bulunan New Yorklu bir reklam sanatçısıydı ve çok yetenekli işler yaptı.’’

William Gaines ( Yayıncı )
Amerikalı yayıncı Gaines, EC’de editörlük ve başkanlık görevlerinin dışında, Mad dergisini 40 yıldan fazla süre ile yayınlamıştır. William Gaines, ABD Senato Alt Komitesi önünde çizgi roman okuma hakkını savunarak, çizgi roman tarihinde önemli bir faaliyette bulunmuştur.

Al Feldstein ( Editör )
Amerikalı çizgi roman editörü ve sanatçısı olan Al Feldstein,’ın EC’de başlayan sanat kariyeri daha sonra Mad dergisinde baş editör olarak başarılarla sürmüştür. Steven Ringgenberg , Feldstein hakkında şunları açıkladı.
‘’ EC, 50’lerin ortalarında çadırlarını toplayıp Gaines’e tek yayını olarak Mad dergisini bıraktığında, Mad’i hayatta tutan Feldstein’dı . Feldstein bundan daha fazlasını yaptı; Mad’in yayıncılık sektörünün ikonlarından birine dönüşümüne başkanlık etti . Feldstein nadieren röportaj verdi. ‘’
Feldstein Kamen hakkında Steven Ringgenberg’ e şunları söyledi; ( 2014 )
‘’ Askerlikten döndüğümde Matt Baker ve Jack Kamen ile çalıştım. Matt öldü ama Jack EC’de benim için çalışmaya geldi. Kamen, her zaman aile içi şiddet türünden şeyler çizerdi . ‘’

Çizgi Romanın Psikanaliz Konusu Hakkında Düşündürdükleri
Bilindiği gibi çizgi roman inceleme yazılarımda , eseri okumak isteyenlerin olacağını düşündüğüm için , sürprizleri bozmamak amacıyla, senaryo hakkında detaylı açıklamaya yer vermiyorum. Ancak, bu kez, çizgi romanın psikanaliz konusuna nasıl baktığına tanık olmak için, sınırlı da olsa senaryo sınırları içine girmek gerekiyor.

Çizgi romanda psikanaliz geçiren üç hasta, Freddy Carter, Ellen Lyman ve Mark Stone yer alıyor. Analist, ana karakter, hiçbir zaman ismi görülmüyor, sadece ‘’ Psikiyatrist ‘’ olarak belirtiliyor. Her birinin kişisel çalkantılarına cevap arayan üç kişinin bilinçaltı zihinlerine yolculuk söz konusuy. Güzel ama sorunlu Ellen Lyman; genç Freddy Carter ve televizyon yazarı , çapkın Mark Stone. Bu kişilerin içinde bulundukları durumlarının teşhisleri ve tedavileri çizgi romanda anlatılıyor. 

Hiç şüphe yok, tüm bu anlatılan olaylarda, yazarın daha önce görmüş olduğu psikoloji eğitiminin payı büyük. Belli ki, psikiyatristimize danışmaya gelen kişilerin başından geçen olayların oluş biçimi, bunların karşılığı ortaya konulan teşhis ve tedavi aşamaları , tedavilerin sonlanma biçimleri uzun uzun , iki yazar tarafından düşünülerek ortaya konmuş. Bu senaryo biçimi, günümüzde gördüğümüz psikoloji konulu pek çok çizgi romandakinden oldukça farklı. Konu hakkındaki bilgiler, direkt olarak , bilimsel karşılıkları tartışılmaz maddeler halinde okura aktarmak yerine, ‘’ case method ‘’ ( vaka metodu ) ile yaklaşım tercih edilmiş. Ancak , bir başka önemli nokta daha var. Bu çizgi romanlarla dönemin alışılmış, baskın unsurlarına karşı çıkılması. Nitekim çizgi roman sanatçısı Bob Burden , eserin 2020 yılında yapılan baskısı için yazdığı önsözde bu durumu vurgulayarak, şöyle açıklamış ;

‘’ EC’nin ‘’ Psikanaliz ‘’ çizgi roman serisinin belki de Amerika’nın kültürel tarihine en önemli katkısı, konuyu ele alma şeklidir. EC çizgi romanları ve Bill Gaines’in daha yetişkin, daha olgun ve daha eğitimli bir pazara (en düşük ortak paydayı hedefleyen sansasyonel ve müstehcen çizgi romanların olduğu bir alanda ve bir çağda) ulaşmak için giriştiği vizyoner mücadele, tarihi ve kahramanca bir eser olmaya devam ediyor. ‘’

Notlar :
( * ) İlgili açıklamaların detayına (psikolektif.com) sitesinden ulaşılabilir.

( ** ) Bedri Katipoğlu’nun ‘’ Freud Psikanalizindeki Nevroz Açılımına Tepkiler ‘’ makalesinden alınmıştır.

( *** ) Freud ve Jung’un ayrıldığı noktalar konusunda kısaca bilgi edinmek için ;

https://www.kimpsikoloji.com/jung-ile-freud%C2%92un-ayrildigi-noktalar/

—Günümüzde psikoloji ve psikiyatri alanları birbirleriyle karıştırılabiliyor.
Her iki bilim dalının farklılıkları için ;

https://saripsikoloji.com/psikolog-ve-psikiyatrist-arasindaki-fark-nedir