SÖZLÜ TARİH GELENEĞİNDEN
ÇİZGİ ROMAN SANATINA
Hazırlayan: eankara
Önceki yazımda, çeşitli sanatçıların gözlem yaptıkları ortamlarda, bu gözlemleriyle ilgili izlenimlerine dayanan çizim çalışmalarından örnekler görmüştük. Bu yazımda tam tersine, belge ve gözlemlerin yetersiz olduğu, görme, izleme şansı yerine, anlatılanlardan yararlanarak ortaya çıkarılan çalışmalardan örnekler göreceğiz. Bir bakıma sözlü tarih yönteminin günümüzdeki konumuna, her zaman olduğu gibi çizgi roman penceresinden bakacağız.
Yukarıda, ülkemizde çeşitli yıllarda yapılan ‘’ Sözlü Tarih ‘’ konulu etkinlik tanıtımları görülüyor.
Tarih geçtiğimiz yılda bir bilim dalı olarak kabul gördü. En önemli unsur belgelere dayanmak oldu. Ancak, belgelere dayalı olarak anlatılan tarih devletlerin, kralların, büyük adamların, vakanüvislerin, diplomatların, yazarların, savaşların tarihi olmuştu. ( * ) Zamanla, araştırılan konuyla ilgili belgelerin yetersizliği bir başka yöntemi oluşturdu; Sözlü Tarih. Bu konudaki Yüksek Lisans Tezinde Esra Küpüç ( Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tarih Bölümü ) önemli bir noktaya işaret ediyor.
Küpüç ; ‘’ Sözlü tarih, tarihin veri toplama yöntemlerinden biridir. Sözlü tarihin amacı, sadece gerçeklere ulaşmak değildir. Sözlü tarihi, olayları yorumlamak olarak görmek daha doğru bir yaklaşımdır. (…) Konuşulan kişinin anlattıklarına eleştirel yaklaşmak önemli bir kuraldır. Bu eleştiri tabiî ki tarihçinin zihninde olmalı karşılıklı tartışmaya dönüşmemelidir. (…) Birilerinin yaşam öyküsünü dinlemenin bir ayrıcalık olduğunu düşünürsek, yapılan çalışma sonucunda, geriye tarih için temel bir kaynak olan, yaşayan bir tarihle çalışma yapmanın keyfini sürmek kalıyor. ‘’ diyor.
Sözlü tarihin yer aldığı çizgi roman yayınlarına güzel bir örnek, ‘’ Turner Ailesi Hikayeleri ‘’ kitabı. Çizimleri yapan aslen Marylandlı Lillie Harris , aslında White River Junction’daki Karikatür Çalışmaları Merkezi’nde öğrenci. Lillie, hikayenin metni için kendisine anlatılanları esas almış. Kendisi çalışmaları hakkında konuşurken; sözlü tarih transkriptleriyle çalışma deneyimlerini, birincil husus olarak tarihsel doğrulukla bir çizgi roman yaratmanın nasıl bir şey olduğunu ve Daisy Turner‘ın karakterinin özünü yakalama konusunu açıklamış;
‘’ Vermont’lu olmadığım için Daisy Turner’ı bilmiyordum. Bu yüzden Andy ( Turner Aile Hikayeleri’nin baş koordinatörü ve Vermont Folklife Center’da Yardımcı Yönetmen ve Arşivci ) bana araştırma yapmamda çok fazla yardımcı oldu. Beni bir siteye yönlendirdi. Hatırlayamıyorum ama, Daisy’nin hikayelerinden bazılarını anlattığı tüm ses kliplerinin bulunduğu bir radyo arşiviydi. Bence gerçekten ilginç olan, Daisy’nin tüm anlatımlarını dinleyerek yaptığım araştırma oldu ‘’ diyerek, anlatımlarla ilgili ses kayıtlarından bir eserin nasıl ortaya çıktığını vurguluyor.
Uzun zamandır yayını beklenmiş ve aslında tartışmalı sözlü tarihe dayanan, ‘’ We Told You So: Comics as Art ‘’ kitabının yazarı Tom Spurgeon’un aşağıda anlattıkları , sözlü tarih geleneğinin ağırlıklı olarak çizgi roman sanatındaki yerini açıklıyor.
‘’ Her zaman kitabımın sözlü bir tarih olmasını istedim. Sözlü tarihleri severim. O zamanlar kitabın ( 2005 ) sunumunu yaptığımda, sözlü tarihin neye benzediğini açıklamam gerekiyordu ve kitabın uzunluğunda çok fazla sözlü tarih yoktu. İnsanlar sözlü tarihlerin zaman açısından örtüşen anlatılara sahip olduğunu bilirler. Bir konuyu ilk ortaya çıktığında değil, önemli hale geldiğinde tanıtabilirsiniz. 2005-2006’da bunun satışı zordu, çok fazla tartışma vardı.’’
Tüm bu anlatılanların elbette çizgi roman yayınları ya da daha genel olarak belirtmek gerekirse sanat tarihinde önemli yer bulunuyor.
Ancak, görerek değil, anlatılanlardan yola çıkarak yapılan öyle bir resim, daha doğrusu bir hayvan resmi bulunuyorki, o resim için; “Hiçbir hayvan resmi sanatta bu kadar derin bir etki yaratmamıştır” deniyor. Bahsedilen hayvan gergedan, resmi yapan sanatçı ise Dürer ( 1471 – 1528 ).
Dönemin Portekiz Kralı Papa’ya 1515 yılında hediye olarak bir gergedan göndermek ister. Ancak bir talihsizlik sonucu onu taşıyan geminin sulara gömülmesiyle gergedan da hayatını kaybeder. Bu gergedandan söz eden bir mektup ve çizim kalır.
Dürer’in söz konusu çizime ve yazılanlara bakarak, çokça da hayal gücü sayesinde 1515’te çizdiği gergedan bugün sanat tarihinin şaheserleri arasında. Çizim hayvanın doğru bir temsili değildir. Dürer, hayvanın vücudunu sert plakalarla ( kalkan gibi ) kaplıymış gibi çizmiştir. Ayrıca gergedanın sırtına var olmayan küçük bir boynuz da koymuştur. Hayvanın sırtındaki testere de tamamen hayalidir, ayaklar Dürer’in çiziminden farklıdır ve pulları yoktur. Ünlü sanatçı , bu çizimini yaparken, hiç gergedan görmemiştir, ama çizim olağanüstü olmuştur.
Golden Voices
Ros Serey Sothea adını sanırım çoğumuz bilmeyiz, bu kişiyi tanımayız. Ancak Sothea, Kamboçya’nın çok sevilen ‘’ rock and roll ‘’ yıldızıydı. Trajik veya neşeli aşk şarkıları söylemesiyle, izleyenlerinin büyük sevgisini kazanmış, zamanla ‘’ Altın Sesli Kraliçe ‘’ ünvanını kazanmıştı. “Altın Ses” unvanı tesadüf değildi.
Çünkü, Kamboçya’nın merhum Kralı ve Başbakanı Norodom Sihanouk‘un kendisine ” kraliyet başkentinin altın sesi” dediği söyleniyor. Ancak, hiç tahmin edilmeyen bir gelişme oldu. Sothea, Kızıl Kmer rejiminin 1970’lerin ortalarında iktidara gelmesiyle, ani olarak ortadan kayboldu. Sevilen şarkıcının başına ne geldiği bilinmiyor. Ancak, tahminler zamanla aynı doğrultuda yoğunlaştı.
Kitabın basın açıklaması şöyle yapıldı;
‘’ Kamboçya’da bir söz vardır: Müzik bir milletin ruhudur.
Belki de hiç kimse bu ruhu, Altın Sesli Kraliçe olarak Kamboçya müziğinin manzarasını sonsuza dek değiştirecek genç bir kadın olan Ros Serey Sothea’dan daha iyi temsil etmemiştir. Mütevazı bir pirinç çiftçisinden süperstar şarkıcıya, Sothea’nın başarısı Kmer halkının kalbini ele geçirdi. Hayatı boyunca 500’den fazla şarkı kaydetti, kendine özgü melek sesi geleneksel baladlardan psikedelik rock’a ve ötesine kadar her türde yükseldi.
Hava İndirme Tugayı’nda
Savaş sürerken Sothea şarkı söylemeye devam etti, ülkenin ilk kadın paraşütçülerinden biri olarak görev yaptı. Ancak yıllar süren kanlı çatışmalardan sonra Kızıl Kmerler kontrolü ele geçirdi, sanatçıları öldürdü ve müziklerini yok etti ve bunun sonucunda Sothea ortadan kayboldu. Sothea’nın gerçek kaderi bugün bile bilinmiyor.”
Sothea’nın yaklaşık olarak üzerinde 20 yıl çalışılan bir çizgi roman projesi haline gelmesi, 2000’lerin başında başlıyor. Yapımcı olan yazar Gregory Cahill, Sothea’nın şarkılarını içeren ‘’ City of Ghosts ‘’ filmini izliyor. Cahill, bir anda duyduğu müzik ve hikayeden adeta büyüleniyor. Etkilenmesi, filmi izlemesiyle sınırlı kalmıyor ve Sothea’nın yaşamı ve müziğiyle ilgili olan kısa film ‘’ Golden Voice ‘’i yönetiyor. Film, 2006 yılında kısa film dalında bir çok ödül alıyor. Bu film, daha sonra 17 yıllık ek araştırmalarla bir çizgi romanın doğumuna neden oluyor.
Projenin senaryosu Gregory Cahill, grafik yapısı ,llustratör Kat Baumann tarafından yapılmış. Bu arada, müzik arşivcisi ve Kamboçya Vintage Müzik Arşivi Rotanak Oum‘un kurucusu tasarımcı Cindy Sous katkıda bulunuyor. Ama, projenin tam da konumuz gereği ‘’ olmazsa olmaz ‘’ unsuru var; Sothea’nın ailesinin hayatta kalan aile üyelerinin açıklamaları. Örneğin, Cahill’in Sothea’nın kız kardeşi Ros Saboeun ile Kamboçya’da görüşmeleri, bu projenin en önemli bölümlerini oluşturuyor. ( Gerisini aşağıda Cahill’in anlatımlarından okuyalım. )
Ayrıca, başka kişilerin tanıklıkları da çizgi romandaki anlatımları zenginleştirmiş. Ros Serey Sothea‘nın en yakın arkadaşlarından biri olan ve 1970’lerde Kamboçya’da oyunculuk yapan Seng Botum ve 1960’ların bir diğer ünlü Kamboçyalı şarkıcısı Chhun Vanna‘nın kızı Sitha Ty bu kişiler arasında.
Sanatçıların anlatımlarına geçmeden , biraz da kitapla ilgili özellikler hakkında bilgi vermekte yarar var. Kitap başlangıçta üç dilde yayınlanmak üzere tasarlanmış ; Kmer, İngilizce ve Fransızca. Ama, kitabın en önemli özelliklerinden biri de, 47 şarkının çalınmasına izin veren bir çalma listesinin QR koduyla birlikte verilmesi.
Gregory Cahill ( Yazar )
Gregory Cahill Amerikalı yazar, yönetmen ve Emmy ödüllü televizyon programı yapımcısı. Kamboçya Film Festivali’nin yönetim kurulu üyesi olan NYU’nun Tisch Sanat Okulu’ndan mezun oldu. Yönetmen yerine, ödüllü yönetmen olarak onu tanıtmak sanırım daha doğru olacak. Örneğin, Two Shadows filmiyle Los Angeles Asya Pasifik Film Festivali’nde ‘’ Seyirci Ödülü ‘’ nü kazandı .
Cahill, kitapla ilgili açıklamaları yaparken, sözlü tarihin önemine değiniyor. Çünkü Sothea’nın yaşamıyla ilgili belge hiç yok gibi;
‘’ Ros Serey Sothea etrafındaki herkesi etkileyen inanılmaz bir sese sahip olan Battambang’lı genç bir pirinç çiftçisiydi. Şarkıcı olmak istiyordu 1967’den 1975’e kadar Kamboçya’nın ünlü ve sevilen kadın şarkıcısı oldu. Kmerler tarafından öldürüldü ama, hala Kamboçya’da şarkıları dinlenmeye devam ediyor. Onunla ilgili filmi izlediğim zaman, müzikler beni çok etkilemişti. Tüm bunların arkasında iyi bir hikaye olması gerektiğini düşündüm. Hakkında kısa film çalışmam oldu, uzun film çalışmam hala gerçekleşmedi, Kamboçya’da çekilecek. Kamboçya’nın sanat ve kültür geleneğinin oldukça önemli olduğunu düşünüyorum. Daha önce benzeri şeyler görmemiştim. Sanırım beni içine çeken, etkileyen şey de bu. Sothea’nın hayatı hakkında gerçekten çok fazla yazılı belge yok, yani yaklaşık %95’i sözlü tarihten geliyor. Yani , kız kardeşinin hikayesi ve hayattayken onu şahsen tanıyan diğer kişilerin Sothea ile ilgili hikayeleri.
Müziği kesinlikle hikayeyi etkiledi, çünkü şarkı söylediği kayıtları dinlemek ve fotoğraflarına bakmak, kafamda onun hakkında fikirler oluşturmama yardımcı oldu. ‘’
Böylece ortaya çıkan kitap, Ros Serey Sothea’nın hikayesinin şimdiye kadar anlatılmış en eksiksiz bilgi demeti özelliğine kavuşuyor.
Kat Bauman ( Çizer )
Bauman, Görsel Sanatlar eğitimini görmüş. Mankato merkezli bir illüstratör ve çizgi roman sanatçısı, hayatında çizim yapmadığı bir zamanı hatırlamıyor. Japon mangası ve Güney Kore manhwası, her ikisi de çizgi roman sanatı formlarından çok etkilendiğinde genç yaşta çizgi roman sanatçısı olmaya karar veriyor.. Proje konusunda anlattıkları, çizgi romanın hazırlık aşamasına ait önemli ipuçları içeriyor;
‘’ Sanırım benim için en önemli şey, benden çok farklı geçmişlere sahip çocuklarla birlikte öğrenmekti. Kırsal, çoğunlukla beyazların yaşadığı bir kasabada büyüdüm ve Perpich’e gitmek ( Minesota’daki sanat okulu ), muhafazakar ebeveynlerimden farklı şeyler görmeye başladığım ilk zamandı. Senaryo, beni kitabın illüstratörü olarak işe alan Gregory Cahill tarafından yazıldı. Ros Serey Sothea adlı Kamboçyalı bir rock and roll şarkıcısının hayatı üzerine çalışmak inanılmaz bir projeydi. Evimdeki bir stüdyoda çalışıyorum, bu yüzden pandemi salgını tüm şiddetiyle vurduğunda zaten izole olmuş olmam büyük şanstı. “
Bauman’ın konumuz olan kitaptan başka da çizgi roman çalışmaları bulunuyor. ‘’ Ferdinand Magellan Sails Around the World ‘’ , ‘’ Blind Spot ‘’ , ‘’ Broken Plastic Horses ‘’ gibi.
Ian Keogh’un İzlenimleri
‘’ Güneydoğu Asya ülkesi Kamboçya, Fransızların 1863’te işgal etmesinden bu yana talihsiz bir tarihe sahip, ancak en acımasız ve baskıcı dönem bundan sadece bir asır sonraydı. Gregory Cahill ve Kat Baumann, Kızıl Kmerler döneminin başlangıcını dönemin müzisyenleri, özellikle de Ros Seray Sothea aracılığıyla araştırıyor.. Gerçek yazım açısından Cahill, az olanın önemli olduğu okulundandır, sıklıkla Baumann’ın sözsüz panellerinin ortamı, ruh halini veya tepkiyi sağlamasına izin verir. Bunu çok iyi yapar, her zaman hissedilen şeyi gösteren net bir üslup kullanır ve mekanları iyi tanımlar. The Golden Voice’un grafik romanlar için normalden daha sürükleyici bir deneyim olmasını sağlamak için önemli bir çaba sarf edilmiş.. Cahill, Baumann’ın çekici sanatının bazı korkunç olayları hafifletmesiyle, siyasi ideoloji tarafından baştan aşağı altüst edilen ve rayından çıkarılan bir kariyerin felaketini etkili bir şekilde anlatıyor. ‘’
Janet Brown’ın İzlenimleri
Brown, kitap hakkında olumlu özellikler içeren uzun yorumlar yaptıktan sonra, şu açıklamayı yapıyor;
‘’ Senaryo ve Kat Baumann’ın sanatı ve şarkılar aracılığıyla, henüz otuz yaşındayken ölen bu güzel kadının hayatı dokunaklı ve dikkatli bir şekilde anlatılıyor.’’
Kitapla ilgili bu yazıyı, Avatar Publishing’in başkanı Huot Socheata’nın sözleriyle bitireyim;
‘’ Ros Serey Sothea’nın hayatının, özenli araştırma ve kaliteli illüstrasyonlarla çizgi roman formatında ortaya çıkarıldığını gördüğümde çok sevindim. Sothea bu tanınmayı hak ediyor. Kaderin beni Kmer çevirisinin editörü yaptığına inanıyorum. Ne büyük bir onur! ‘’
TEŞEKKÜR
Her maceranın sonu bulunuyor. ‘’ Çizgi Romantik ‘’ sitesine yazdığım 40 civarı makalem boyunca, yoğun araştırmalarımla, heyecan dolu, zevkli anlar yaşadım. Kısa bir yaz tatili dışında, aralıksız, her hafta yazdığım yazılarım , Sn. @levon ve de siz okurlarımın desteği olmasaydı, bu kadar süremezdi. Beğeni ve yorumlarınız benim için çok değerliydi. Teşekkürlerimi sunuyorum. Umarım, bir başka mecrada, makalelerimle yeniden sizlerle birlikte olma fırsatını bulurum. İyi günler dileklerimle .
NOTLAR
( * ) Sözlü Tarih Kavramı ve Sözlü Tarihin Tarih Öğretimindeki Rolü – Yüksek Lisans Tezi – Esra Küpüç
Çizgi romana Libgen’den ulaşılabilir.
Sanatçının seslendirdiği müzik parçalarına Youtube’dan ulaşılabilir.
YARARLANILAN KAYNAKLAR
https://www.vtfolklife.org/fieldnotes/turnerfamilystories-lillieharris
https://www.tcj.com/an-interview-with-tom-spurgeon/
https://www.ghtc.usp.br/en/durers-rhinoceros/
https://lbpost.com/hi-lo/ros-serey-sothea-cambodia-rock-star-graphic-novel
https://www.comicsbeat.com/the-golden-voice-cahill-baumann-humanoids/
https://www.asiabythebook.com/blog/2024/2/19/5siymhoonlkgn7sczt2gx1oy5hhy7h
https://www.asiabythebook.com/blog/2024/2/19/5siymhoonlkgn7sczt2gx1oy5hhy7h
https://perpich.mn.gov/kat-baumann-visual-arts-2009-at-home-in-the-comics-world/
https://theslingsandarrows.com/the-golden-voice/
ÇizgiRomantik 